ಅಗ್ನಿ ಹಂಸ
ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ, ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಈ ಪದ್ಯ/ಹಾಡಿಗೆ ಒಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು (ವಿವರಣೆ) ಬರೆದುಕೊಡಿ ಎಂದು ನಮಗೆ ಬೇಕಾದವರೊಬ್ಬರು ಕೇಳಿದರೆಂದು, ಕುವೆಂಪು ಅವರ, "ಅಗ್ನಿಹಂಸ" ಕವನ ಸಂಕಲನವನ್ನೂ, ಅದರಲ್ಲಿನ ಋತಚಿನ್ಮಯೀ ಜಗನ್ಮಾತೆಗೆ, ಎನ್ನುವ ಕೊನೆಯ ಕವನದ ಜಾಡನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೋದಾಗ, ನನಗೆ ತಿಳಿದ ವಿಷಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇದೊಂದು ಕನ್ನಡದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಒಂದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಪ್ರಯತ್ನ ಎಂದೋ, ಅಥವಾ "ಲಘು ಪ್ರಬಂಧ" ಎಂದೋ ಓದಿಕೊಂಡರೆ ನನ್ನ ಶ್ರಮ ಸಾರ್ಥಕ.
***
ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಮೂಲ, ಈ ಪದ್ಯ ನನ್ನ ಬಳಿ, ಒಂದು ಹಾಡಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿತ್ತು. ಈ ಹಾಡು: ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾದದ್ದು ಕೂಡ. ಆದರೆ, ನಾನು ಈವರೆಗೆ, ಈ ಹಾಡು/ಪದ್ಯದ ಆಳ ಮತ್ತು ಅಂತಃಸತ್ವವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿರಲಿಲ್ಲ. ನಾನು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಇಣುಕಿ ನೋಡಿದಂತೆಲ್ಲ, ನನ್ನೆದುರು ಒಂದು ಸುಂದರವಾದ ಅನುಭೂತಿ ಮತ್ತು ಈ ಲೇಖನವನ್ನು ಬರೆಯುವ ಸ್ಫುರಣೆಯನ್ನೂ ಈ ಹಾಡು/ಪದ್ಯ ಮೂಡಿಸಿದ್ದಂತೂ ನಿಜ.
ಇದು, ಮೈಸೂರು ಅನಂತಸ್ವಾಮಿಯವರ ಕಂಚಿನ ಕಂಠದಲ್ಲಿ, ಸುಶ್ರಾವ್ಯವಾಗಿ ಹಾಡಿಸಿಕೊಂಡು, ನಿಮಗೆ ನೀವರಿಯದಂತೆ ತಾಳ ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಕೇಳುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಸುಂದರವಾದ ಭಾವಗೀತೆ. ಅಸಂಖ್ಯ ಕವನಗಳ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಕಣ್ಮರೆ ಆಗಿ ಹೋಗಬಹುದಾದ ಒಂದು ಸುಂದರವಾದ ಅನುಭೂತಿಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರೂ ಕೇಳಿ, ಓದಿ, ಆ ಪದ್ಯದ ರಸಾಸ್ವಾದವನ್ನು ಹೊರಗೆಡಹುವ ಚಾಕಚಕ್ಯತೆ ಅನಂತಸ್ವಾಮಿಯವರದು. ಈ ಹಾಡಿನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ರಸ ಪ್ರಧಾನವಾದುದು. ಮೇಲ್ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಇದೊಂದು ಭಕ್ತಿಗೀತೆಯಂತೆ ಕಂಡರೂ, ಇದು ಕವಿಯು ಮಾನವ ಚೈತನ್ಯಕ್ಕೆ ದಿವ್ಯಚೈತನ್ಯ ಇಳಿದು ಬರುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಆಮಂತ್ರಣವನ್ನು ಈ ಕವನದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇದು ಅದ್ವೈತ–ದ್ವೈತ–ಶಾಕ್ತ ಪರಂಪರೆಯ ಸಂಯೋಜಿತ ತತ್ತ್ವದ ಕಾವ್ಯ. ಇಳಿದು ಬಾ, ತಾಯಿ ಇಳಿದು ಬಾ ಎನ್ನುವಾಗ ಇಳೆಗೆ, ಇಳಿದು ಬಾ ಎನ್ನುವ ತರ್ಕ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಮೂಕವಿಸ್ಮಿತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ (ಒಂದು ರೀತಿ grounded ಅನ್ನುತ್ತಾರಲ್ಲ ಹಾಗೆ). ಏನೇನೆಲ್ಲಾ ಪ್ರೇರೇಪಣೆ, ತತ್ವ, ಜ್ಞಾನ, ಸಾಧನೆಗಳಿದ್ದರೇನು, ಅವೆಲ್ಲ ಇಳೆಗೆ ಇಳಿದು ಬಾರದಿದ್ದರೆ? ಎನ್ನುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ನಿಮ್ಮ ಮನಃಪಟಲದಲ್ಲಿ ಮೂಡಬಹುದು.
***
ಒಟ್ಟು ನಲವತ್ತು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಮೂಲ ಕವನದ ಒತ್ತಾಸೆಯನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನ ೨೨ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಅನಂತಸ್ವಾಮಿಯವರು ಸೊಗಸಾಗಿ ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ:
ಓಂ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ತ್ರಿತ್ವ ಮುಖವಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ
ಅಭವದೊತ್ತಾದೆ ಭವದ ಬಿತ್ತಾದೆ ಋತದ ಚಿತ್ತಾದೆ ನೀ
ಇಳಿದು ಬಾ ಇಳೆಗೆ ತುಂಬಿ ತಾ ಬೆಳೆಗೆ ಜೀವ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ
ಮತ್ತೆ ಮೂಡಿ ಬಾ ಒತ್ತಿ ನೀನೆನ್ನ ಚಿತ್ತ ಪೃತುವಿಯಲ್ಲಿ
ಋತದ ಚಿತ್ತಾಗಿ ವಿಶ್ವಗಳ ಸೃಜಿಸಿ ನಡೆಸುತಿಹ ಶಕ್ತಿಯೆ
ಅನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮನೋಲೋಕಗಳ ಸೂತ್ರಧರ ಯುಕ್ತಿಯೆ
ಅಖಿಲ ಬಂಧನದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅವಿನಾಶಿ ಆಸಕ್ತಿಯೆ
ನಿನ್ನ ಅವತಾರವೆನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಬಾ ದಿವ್ಯ ಮುಕ್ತಿಯೆ
ಎಲ್ಲವನು ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲರೊಳಗೂಡಿ ನೀನೆ ಎಲ್ಲವಾದೆ
ಜ್ಯೋತಿಯಾದರೂ ತಮೋಲೀಲೆಯಲಿ ಜಡದ ಮುದ್ರೆಯಾದೆ
ಎನಿತು ಕರೆದರೂ ಓಕೊಳ್ಳದಿರು ಅಚಿನ್ನಿದ್ರೆಯಾದೆ
ಬೆಳಗಿ ನನ್ನಾತ್ಮಕಿಳಿದು ಬಾ ತಾಯೆ ನೀನೆ ಬ್ರಹ್ಮ ಬೋಧೆ
ಇಳಿದು ಬಾ ತಾಯೆ ಇಳಿದು ಬಾ|
ಗಾಳಿಗುಸಿರು ನೀ ಬೆಂಕಿಗುರಿಯು ನೀನುದಕಕದರ ಜೀವ
ಅಗ್ನಿ ಇಂದ್ರ ವರುಣಾರ್ಕ ದೇವರನು ಮಾಡಿ ನೋಡಿ ಕಾವ
ಶಿವನ ಶಕ್ತಿ ನೀ ವಿಷ್ಣು ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನೀ ಚತುರ್ಮುಖನ ರಾಣಿ
ದಿವ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ ನನ್ನೊಳುದ್ಭವಿಸೆ ಮತಿಗಾಗಮಿಸು ವಾಣಿ
ಹೃದಯ ಪದ್ಮ ತಾನರಳೆ ಕರೆವೆ ಬಾರಮ್ಮ ಬಾ, ಇಳಿದು ಬಾ
ಮನೋದ್ವಾರ ತಾ ಬಿರಿಯೆ ಕರೆವೆ ಜಗದಂಬೆ ಬಾ, ಇಳಿದು ಬಾ
ಅಗ್ನಿ ಹಂಸ ಗರಿಗೆದರೆ ಕರೆವೆ ಬಾ ತಾಯೆ ಬಾ, ಇಳಿದು ಬಾ
ಚೈತ್ಯ ಪುರುಷ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ನೀನೆ ಅಧ್ವರ್ಯು ಬಾ, ಇಳಿದು ಬಾ
ಇಳಿದು ಬಾ ತಾಯಿ ಇಳಿದು ಬಾ|
***
“ಓಂ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ತ್ರಿತ್ವ ಮುಖವಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ…”
ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಪರಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಸತ್–ಚಿತ್–ಆನಂದ ಎಂಬ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಯ ಮುಖವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.
ಇದು ಶುದ್ಧ ಅಸ್ತಿತ್ವ, ಶುದ್ಧ ಜ್ಞಾನ, ಶುದ್ಧ ಆನಂದದ ಪ್ರತೀಕ, ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಮೂಲದಿಂದ ಹರಿದು ಬರುತ್ತವೆ.
“ಅಭವದೊತ್ತಾದೆ ಭವದ ಬಿತ್ತಾದೆ ಋತದ ಚಿತ್ತಾದೆ ನೀ”
ಅಭವ = ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಮೂಲ, ಭವ = ಸೃಷ್ಟಿಯ ಬೀಜ, ಋತ = ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ನಿಯಮ, ಸತ್ಯ, ಧರ್ಮ, ಚಿತ್ತ = ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿ
ಅಂದರೆ, ನೀನೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಮೂಲ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಬೀಜ, ಸತ್ಯದ ನಿಯಮ, ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿ.
“ಇಳಿದು ಬಾ ಇಳೆಗೆ ತುಂಬಿ ತಾ ಬೆಳೆಗೆ ಜೀವ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ”
ಇದು ದಿವ್ಯಚೈತನ್ಯಕ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ಆಮಂತ್ರಣ. ಇಳೆಗೆ = ಅಂತರಂಗಕ್ಕೆ, ಭೂಮಿಗೆ, ಅಥವಾ ನನ್ನ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ, ನಾನಿರುವ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ
ಬೆಳೆಗೆ = ಬುದ್ಧಿ, ಜ್ಞಾನಪ್ರಕಾಶ, ಜೀವ ಕೇಂದ್ರ = ಹೃದಯಪದ್ಮ, ಚೈತನ್ಯದ ಮೂಲ
ಅಂದರೆ: ನನ್ನ ಅಂತರಂಗಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಬಾ, ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಸು, ನನ್ನ ಜೀವಕೇಂದ್ರವನ್ನು ದಿವ್ಯಚೈತನ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿಸು ಎನ್ನುವ ಆಶಯ.
“ಋತದ ಚಿತ್ತಾಗಿ ವಿಶ್ವಗಳ ಸೃಜಿಸಿ ನಡೆಸುತಿಹ ಶಕ್ತಿಯೆ”
ಇಲ್ಲಿ ದೈವಶಕ್ತಿ ಸೃಷ್ಟಿ–ಸ್ಥಿತಿ–ಲಯದ ಮೂಲಶಕ್ತಿ. ವಿಶ್ವಗಳನ್ನು ಸೃಜಿಸುವ ಶಕ್ತಿ
ಅನ್ನ–ಪ್ರಾಣ–ಮನೋಲೋಕಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಯುಕ್ತಿ
ಬಂಧನಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅವಿನಾಶಿ ಆಸಕ್ತಿ
ಈ ಮೂರು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ, ಕವಿ ದೈವಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿಶ್ವನಿಯಂತ್ರಕ ತತ್ತ್ವವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.
“ನಿನ್ನ ಅವತಾರವೆನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಬಾ ದಿವ್ಯ ಮುಕ್ತಿಯೆ”
ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲೊಂದು, ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಎಲ್ಲ ಭ್ರಮೆಗಳಿಂದ ಹೊರಬಂದಂತೆ:
"ನಿನ್ನ ಅವತಾರವೇ ನನ್ನ ಉದ್ಧಾರ". ಎಂದು ಉದ್ಗರಿಸುತ್ತ ಈ "ದಿವ್ಯ ಶಕ್ತಿ"ಗೆ ದಿವ್ಯಮುಕ್ತಿಯಾಗಿ ಅವತರಿಸುವಂತೆ ಆಹ್ವಾನ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.
ಅಂದರೆ, ಇದೊಂದು ಭಕ್ತಿ–ವೇದಾಂತದ ಸಂಯೋಜನೆ ಇದ್ದ ಹಾಗೆ, ಎಲ್ಲಿ ದೇವರು ಇಳಿಯುತ್ತಾನೋ (ಅವತರಿಸು) ಅಲ್ಲಿ ಮಾನವನು ಉದ್ಧಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
“ಎಲ್ಲವನು ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲರೊಳಗೂಡಿ ನೀನೆ ಎಲ್ಲವಾದೆ…”
ಇದು ಕುವೆಂಪು ಅವರ, ವಿಶ್ವರೂಪದ ಘೋಷಣೆ. ನೀನೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿದೆ, ಎಲ್ಲರೊಳಗೂಡಿದೆ, ಎಲ್ಲವೂ ನೀನೇ ಆಗಿಹೆ
ಮುಂದೆ ಅದನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತ: ವಿಶ್ವವೇ ದೇವರ ದೇಹ, ಜೀವವೇ ದೇವರ ಚೈತನ್ಯ.
“ಜ್ಯೋತಿಯಾದರೂ ತಮೋಲೀಲೆಯಲಿ ಜಡದ ಮುದ್ರೆಯಾದೆ…”
ಇದು ಮಾನವ ಸ್ಥಿತಿಯ ವ್ಯಥೆ. ಎಲ್ಲ ದೀಪಗಳ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲಿರುವ ನೈಜತೆಯನ್ನು ಕವಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ದೇವರಿಗೂ ಕೂಡ (ಆತ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಜ್ಯೋತಿಗೂ) ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ. ಕತ್ತಲಿರದಿದ್ದರೆ, ಬೆಳಕಿನ ಅರಿವಾದರೂ ಆಗುವುದು ಹೇಗೆ?
ದೇವರೇ ಜ್ಯೋತಿ, ಆದರೆ ತಮೋಲೀಲೆಯಲಿ ಜಡದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗಿದ್ದಾಗ, ದೇವರೆ, ನಿನ್ನ ಅಚಿನ್ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಎಷ್ಟು ಕರೆದರೂ ಓಗೊಳ್ಳದಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದೀಯಲ್ಲ?!
ಅಚಿನ್ನಿದ್ರೆ: ಚಿನ್ = ಜ್ಞಾನ, ಚೈತನ್ಯ, ಅರಿವು; ಅಚಿನ್ = ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ, ಅರಿವಿಲ್ಲದ, ಚೈತನ್ಯವಿಲ್ಲದ, ಅಂದರೆ, ಅಜ್ಞಾನ, ಅಚೇತನ, ಅರಿವಿನ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆ. (ನಿದ್ರೆ = ಜಡತೆ, ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆ).
ಅಥವಾ ದೇವರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಇದ್ದರೂ, ಅವನನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆಯೇ?
“ಬೆಳಗಿ ನನ್ನಾತ್ಮಕಿಳಿದು ಬಾ ತಾಯೆ ನೀನೆ ಬ್ರಹ್ಮ ಬೋಧೆ…”
ಇಲ್ಲಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಬೋಧೆ, ಜ್ಞಾನಪ್ರಕಾಶ, ಎಂದು ಕವಿ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ನನ್ನ ಆತ್ಮವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸು, ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡು, ತಾಯಿಯಂತೆ ಇಳಿದು ಬಾ (ಮಗು ತಾಯಿಯನ್ನು ಕರೆಯುವ ಮೃದುವಾದ ಮತ್ತು ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾದ ಆಹ್ವಾನ).
“ಗಾಳಿಗುಸಿರು ನೀ ಬೆಂಕಿಗುರಿಯು ನೀನುದಕಕದರ ಜೀವ…”
ಇಲ್ಲಿ ಪಂಚಭೂತಗಳ ದೈವೀಕರಣ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ್ಕೆ ಕನೆಕ್ಟ್ ಮಾಡುವ ಒಂದು ಸುಂದರವಾದ ಕಲ್ಪನೆ (ಗಾಳಿಗೆ ಉಸಿರು, ಬೆಂಕಿಗೆ ಉರಿ, ಉದಕದ ಜೀವ).
ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ನೀನೇ, ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿರುವ ತೇಜಸ್ಸು ನೀನೇ, ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಶಕ್ತಿ ನೀನೇ, ಈ ಮೂಲಕ ಕವಿ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿರುವ ದೈವಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ.
“ಶಿವನ ಶಕ್ತಿ ನೀ ವಿಷ್ಣು ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನೀ ಚತುರ್ಮುಖನ ರಾಣಿ…”
ಇಲ್ಲಿ ದೈವಶಕ್ತಿಯ ಸರ್ವದೇವತಾತ್ಮಕತೆ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಶಿವನ ಶಕ್ತಿ ನೀ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನೀ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಸರಸ್ವತಿ ನೀ,
ಅಂದರೆ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಮೂಲಶಕ್ತಿ ಒಂದೇ: ದಿವ್ಯಚೈತನ್ಯ.
“ಹೃದಯ ಪದ್ಮ ತಾನರಳೆ ಕರೆವೆ ಬಾರಮ್ಮ ಬಾ, ಇಳಿದು ಬಾ…”
ಇಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಪರಂಪರೆಯ ಭಾಷೆ ಪ್ರಚುರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಹೃದಯಪದ್ಮ ಅರಳುತ್ತದೆ, ಮನೋದ್ವಾರ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಜಗದಂಬೆಯನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತದೆ...
ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಇದು ಆಂತರಿಕ ಯಜ್ಞದ ಆರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
“ಅಗ್ನಿ ಹಂಸ ಗರಿಗೆದರೆ ಕರೆವೆ ಬಾ ತಾಯೆ ಬಾ, ಇಳಿದು ಬಾ…”
ಅಗ್ನಿಹಂಸ ಅಂದರೆ, ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹಾರುವ ಹಂಸ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಚೈತನ್ಯ.
ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಕಾವ್ಯ ರೂಪಕಗಳಲ್ಲಿ 'ಅಗ್ನಿಹಂಸ' ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಆಲಂಕಾರಿಕ ಪದವಲ್ಲ; ಅದು ಜಡ ಮತ್ತು ಚೇತನಗಳ ನಡುವಿನ ಅದ್ವೈತ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಒಂದು ಉನ್ನತ ದಾರ್ಶನಿಕ ರೂಪಕ (Metaphor). ಇಲ್ಲಿ 'ಅಗ್ನಿ' ಎನ್ನುವುದು ವಿನಾಶ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿ ಎರಡನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ, ತಮಸ್ಸನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಭಸ್ಮಮಾಡುವ ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿ ಹಾಗೂ ತಪಸ್ಸಿನ ತೇಜಸ್ಸು. ಇನ್ನು 'ಹಂಸ' ಎಂಬುದು ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀರ-ನೀರ ನ್ಯಾಯದ ಮೂಲಕ ಸಾರಾಸಾರ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ತೋರುವ 'ಪರಮಹಂಸ' ಸ್ಥಿತಿಯ, ಅಂದರೆ ಮುಕ್ತ ಆತ್ಮದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಭೌತಿಕ ಜಗತ್ತಿನ ಜಡತ್ವವನ್ನು, ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ತನ್ನ ತಪೋಶಕ್ತಿಯಿಂದ ದಹಿಸಿ (ಅಗ್ನಿ), ಲೌಕಿಕದ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಮುಕ್ತ ಗಗನದಲ್ಲಿ ತೇಲುವ (ಹಂಸ) ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯವೇ ಅಗ್ನಿಹಂಸ. ಈ (ಪೂರ್ಣ) ಕವಿತೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ "ಜಡದ ನಡುವೆ ಜೀವವನು ಕಡೆದೆ ಚಿತ್ರಶಕ್ತಿಯೊಂದೆ" ಎಂಬ ಸಾಲು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವಂತೆ,
ಇದು ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ರೂಪಾಂತರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪಂಚಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಮಾನವನ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ತವಾಗಿರುವ ದಿವ್ಯ ಜ್ಞಾನವು ಜಾಗೃತಗೊಂಡು, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಆ ದೈವೀ ಚೇತನವು ವಿಶ್ವದ ಸಕಲ ಜೀವರಾಶಿಯನ್ನೂ ಸಲಹುವ 'ಜಗನ್ಮಾತೆ' ಅಥವಾ 'ಪರಬ್ರಹ್ಮತ್ವ'ದೊಂದಿಗೆ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಹೊಂದುವುದೇ "ಅಗ್ನಿ ಹಂಸ" ಎನ್ನುವ ರೂಪಕದ ತಾತ್ವಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.
“ಚೈತ್ಯ ಪುರುಷ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ನೀನೆ ಅಧ್ವರ್ಯು ಬಾ, ಇಳಿದು ಬಾ”
ಇದು ಪದ್ಯದ ತತ್ತ್ವಶಿರೋಮಣಿ.
ಚೈತ್ಯ ಪುರುಷ = ಅಂತರಂಗದ ಪರಮಾತ್ಮ, ಯಜ್ಞ = ಜೀವನ–ಜ್ಞಾನ–ಶುದ್ಧೀಕರಣ, ಅಧ್ವರ್ಯು = ಯಜ್ಞದ ನಾಯಕ, ಸಂಯೋಜಕ (conductor).
ಕವಿ ಆರ್ತನಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ:
ನನ್ನ ಜೀವನಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸಲು ನೀನೇ ಅಧ್ವರ್ಯುವಾಗಿ ಬಾ.
ನನ್ನ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನೀನೇ ನಾಯಕನಾಗು.
ಇದು ಮಾನವ–ದೈವ ಸಂಯೋಗದ ಘೋಷಣೆ. "ಅಗ್ನಿಹಂಸ" ಕವನ ಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ, ಇದು ಕೊನೆಯ ಪದ್ಯದ, ಕೊನೆಯ ಸಾಲು: ಇಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಅವರ ತತ್ತ್ವದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಕವಿ - ಮಾನವನೊಳಗಿನ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಯಜ್ಞವೇದಿಕೆಯಾಗಿ, ದೈವಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಅಧ್ವರ್ಯುಯಾಗಿ, ಜೀವನವನ್ನು ಯಜ್ಞವಾಗಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಈ ಪದ್ಯದ ಮೂಲಭಾವನೆ:
ಮಾನವನು ದೈವದತ್ತ ಏರಬೇಕಾದರೆ, ದೈವವು ಮಾನವನೊಳಗೆ ಇಳಿಯಬೇಕು.
ಇದು ದ್ವೈತ–ಅದ್ವೈತ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ರೂಪ.
ಕವಿ “ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ತ್ರಿತ್ವಮುಖವಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮ” ಎಂದು ಹೇಳುವಾಗ,
ಅಸ್ತಿತ್ವ–ಜ್ಞಾನ–ಆನಂದ ಎಂಬ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ಪರಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಈ ಪರಮತತ್ತ್ವವೇ “ಅಭವದೊತ್ತಾದೆ, ಭವದ ಬಿತ್ತಾದೆ, ಋತದ ಚಿತ್ತಾದೆ”...
ಅಂದರೆ, ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಮೂಲ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಬೀಜ, ಮತ್ತು ವಿಶ್ವನಿಯಮದ ಜ್ಞಾನ.
ಪದ್ಯದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ದೈವಶಕ್ತಿಯನ್ನು
ಶಿವ–ವಿಷ್ಣು–ಲಕ್ಷ್ಮೀ–ಸರಸ್ವತಿ–ಇಂದ್ರ–ವರುಣ, ಅಗ್ನಿ–ಆದಿತ್ಯ
ಇವೆಲ್ಲದರ ಮೂಲಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಇದು ಸರ್ವದೇವತಾತ್ಮಕತೆ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಮೂಲ ಒಂದೇ ದಿವ್ಯಚೈತನ್ಯ ಎನ್ನುವ ಮಹಾಮಂತ್ರ ಕೂಡಾ.
ಪದ್ಯದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ “ಚೈತ್ಯ ಪುರುಷ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ನೀನೆ ಅಧ್ವರ್ಯು ಬಾ” ಎಂಬ ಘೋಷಣೆ ಮಾನವ–ದೈವ ಸಂಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಮಾನವನೊಳಗಿನ ಚೈತನ್ಯವೇ ಯಜ್ಞವೇದಿಕೆ; ದೈವಚೈತನ್ಯವೇ ಅಧ್ವರ್ಯು; ಜೀವನವೇ ಯಜ್ಞ.
ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಆದ ಮೇಲೆ?
"ಓಂ ಶಾಂತಿಃ ಶಾಂತಿಃ ಶಾಂತಿಃ" ಎಂದು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾ ಪೂರ್ಣ ಕವನ (ಮತ್ತು ಕವನ ಸಂಕಲನ) ಕೊನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
"ಅಗ್ನಿ ಹಂಸ" ಕವನ ಸಂಕಲನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು:
ಇದೊಂದೇ ಪದ್ಯದ ಮುಖೇನ, ಕುವೆಂಪು ಅವರು - ವೇದಾಂತ, ಭಕ್ತಿ, ಶಾಕ್ತ, ಯೋಗ, ಧ್ಯಾನ, ವಿಶ್ವರೂಪ, ಚೈತನ್ಯತತ್ತ್ವ - ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಒಂದೇ ಕಾವ್ಯಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ.
ಇದು ಮಾನವನೊಳಗಿನ ದೈವಚೈತನ್ಯಕ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ಆಮಂತ್ರಣ, ಅದು ಇಳಿದಾಗ, ಮಾನವನು ಜ್ಞಾನ, ಶುದ್ಧತೆ, ಮುಕ್ತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎನ್ನುವ ಘೋಷಣೆ ಹಾಗೂ ಆಶಯದ ಪ್ರತೀಕ ಕೂಡ.
***
ಶಾಕ್ತ ಪರಂಪರೆ: “ಶಕ್ತಿ” = ಪರಮಚೈತನ್ಯ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲಶಕ್ತಿ, ಜಗತ್ತನ್ನು ನಡೆಸುವ ತತ್ತ್ವ.
ಈ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ದೇವಿ, ಪರಾಶಕ್ತಿ, ಆದಿಶಕ್ತಿ, ಜಗದಂಬೆ, ಮಹಾಮಾಯೆ, ಕುಂಡಲಿನಿ ಎಂಬ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಪರಂಪರೆಯೇ ಶಾಕ್ತ ಪರಂಪರೆ.
